Doorbreek machtspositie Vaticaan
Lousewies van der Laan (D66), Elly Plooij-van Gorsel (VVD) en Joke Swiebel (PvdA)
Trouw (The Netherlands), November 18, 2000

De katholieke kerk is de enige godsdienst die als staat vertegenwoordigd is in de wereldpolitiek. Via haar wereldwijde netwerk van ambassadeurs en haar vertegenwoordiging in organisaties als de VN, OVSE en WTO zit zij als enige levensbeschouwing aan de tafel waar regeringen beleid maken. Onrechtvaardig, menen de europarlementariŽrs Lousewies van der Laan (D66), Elly Plooij - van Gorsel (VVD) en Joke Swiebel (PvdA).

In Trouw van zaterdag 18 November 2000 legden zij uit waarom zij vinden dat de EU en Nederland de katholieke kerk niet langer als land moeten behandelen, maar - net als andere religies - als gesprekspartner.

Door: Lousewies van der Laan (D66), Elly Plooij - Van Gorsel (VVD) en Joke Swiebel (PvdA)

Afgelopen zaterdag was het precies 75 jaar geleden dat het kabinet Colijn viel omdat de Tweede Kamer een motie van SGP-oprichter Kersten aannam die opriep tot het verbreken van de diplomatieke banden met het Vaticaan - onacceptabel voor de Katholieke partij in het kabinet. Toen de regering-in-ballingschap in 1944 de banden met het pauselijk gezag weer herstelde, was de wereld totaal anders dan nu. De VN was nog niet opgericht, de koude oorlog nog niet begonnen en Nederland was volledig verzuild. Dat de wereld inmiddels is veranderd, blijkt onder meer uit het feit dat het verzet tegen de bevoorrechte positie van de katholieke kerk niet meer van protestante zijde komt, maar van progressieve en liberale zijde. In Amerika is het zelfs een progressief-katholieke organisatie, Catholics for Free Choice, die vooroploopt bij de campagne om de status van de katholieke kerk in de VN te veranderen. Weerstand komt van protestante politici die zich verwant voelen met de conservatieve agenda van het Vaticaan. Zo heeft presidentskandidaat George W. Bush zich uitgesproken vůůr de bevoorrechte positie van het Vaticaan. Het kan verkeren.

Het einde van de verzuiling biedt ruimte om met rationele argumenten te discussiŽren over de vraag of wij de katholieke kerk als godsdienst of als land moeten beschouwen. Naarmate de invloed van de katholieke kerk op het politieke wereldtoneel groeit, nemen ook de tegenstemmen in aantal toe. De in de VS gestarte campagne om de status van het Vaticaan bij de VN te wijzigen wordt inmiddels gesteund door ruim 500 organisaties. Daaronder bevinden zich veel organisaties die in de praktijk tegen de macht van het Vaticaan oplopen, zoals verschillende organisaties voor Aids-bestrijding in Afrika, gezinsplanningorganisaties in Ierland, Spanje en ItaliŽ maar ook bijvoorbeeld de Dwaze Moeders in ArgentiniŽ. Andere organisaties ondersteunen de campagne met name vanwege het principiŽle bezwaar. Daarbij hoort een Nederlandse progressief-katholieke organisatie als Kerk Hardop en bijvoorbeeld het Humanistisch Verbond.

Wat zijn de argumenten tegen diplomatieke betrekkingen met het Vatikaan? In de eerste plaats is er het principiŽle argument, dat kerk en staat gescheiden moeten zijn. Daarnaast is de gelijke behandeling van levensbeschouwingen in het geding. Doordat Nederland - maar ook de EU als geheel - ambassadeurs accepteert van ťťn kerk, heeft deze kerk aanzienlijk meer invloed dan andere maatschappelijke stromingen.

De invloed van de katholieke kerk reikt zeer ver. Als enige godsdienst heeft zij een zetel in de Verenigde Naties, met de status van land als permanente waarnemer. Deze positie komt verder alleen toe aan het neutrale Zwitserland. Deze status geeft de katholieke kerk net zoveel rechten om de algemene vergadering van de VN toe te spreken als Nederland. Er zijn echter ook organisatie-waarnemers bij de VN en die hebben minder rechten dan de landen. Hiertoe horen onder meer het Palestijns zelfbestuur, de Islamitische Wereldconferentie en de Europese Unie.

Het Vaticaan is uiterst actief in de VN en wordt met name door deelnemers aan de VN-vrouwenconferenties omschreven als het epicentrum van waaruit reactionaire krachten worden georganiseerd. Het Vaticaan trekt bij deze gelegenheden gezamenlijk op met landen als Soedan, LibiŽ en Iran, die ook niet bepaald bekend staan om vrouwvriendelijkheid en respect voor vrijheidsrechten. Het is geen toeval dat ook de mensenrechtenorganisatie Women under Muslim Law een van de krachtigste opponenten van de bevoorrechte positie van het Vaticaan is.

Een veelgehoord misverstand is, dat het Vaticaan als waarnemer geen stemrecht zou hebben in de VN. Zij heeft geen stemrecht in de algemene vergadering, maar wel tijdens de verschillende conferenties van de VN. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de wereldvrouwenconferentie in New York het afgelopen jaar. Belangrijker is echter, dat de VN werkt volgens het consensus-model. De VN probeert stemmingen te vermijden en alle landen zoveel mogelijk op ťťn lijn te krijgen. Extremistische opvattingen hebben daardoor relatief veel invloed. Door achtereen bezwaren te blijven uiten kan het Vaticaan vooruitgang blokkeren, het proces vertragen en in een positie komen waarin zij concessies kan afdwingen. Deze tactiek gebruikte zij bij de VN-vrouwenconferenties in Beijing en New York, waar het Vaticaan zich verweerde tegen vertrouwensartsen voor tieners, nood-contraceptie (morning-afterpil) voor verkrachte vluchtelingen, seksuele voorlichting op scholen en bestrijding van discriminatie op grond van seksuele gerichtheid. Ook probeerde zij de term "respect voor de rechten van de vrouw" om te dopen tot "respect voor de status van de vrouw". Het is ironisch, dat juist een land dat per definitie geen vrouwen, kinderen en jongeren tot zijn bevolking kan rekenen zo actief is op onderwerpen die deze groepen raken.

Het directe gevolg is, dat de VN minder effectief kan optreden om een aantal zeer reŽle problemen aan te pakken. Met name in de armste landen zijn gevolgen voelbaar: honderdduizenden vrouwen sterven door onveilige, illegale abortussen en miljoenen raken jaarlijks besmet het HIV-virus.

Wat beweegt landen om diplomatieke banden aan te gaan met een godsdienst? Eťn van de belangrijkste redenen is eigenbelang. Het Vaticaan behoort tot de best geÔnformeerde instellingen ter wereld. De paus eist dat zijn ambassadeur (nuntius) als deken der ambassadeurs fungeert. Dat betekent dat belangrijke ontwikkelingen in een land altijd eerst met hem moeten worden besproken, voordat ze bijvoorbeeld aan de ambassadeur van de VS of van Frankrijk worden medegedeeld. Landen die dit weigeren, krijgen een ambassadeur met lagere rang, een internuntius. Nederland heeft altijd geweigerd de katholieke kerk op deze manier dubbel te bevoordelen en heeft dus lange tijd een internuntius gehad. Pas recent heeft het Vaticaan zich minder streng opgesteld en krijgt ook Nederland een volwaardige ambassadeur.

Ruim 160 van de 210 landen onderhouden diplomatieke banden met het Vaticaan. De historie hiervan gaat terug tot de middeleeuwen, toen de pausen grote delen van het tegenwoordige ItaliŽ in bezit hadden. Met de vorming van de Italiaanse eenheidsstaat in 1860 verloor de kerk haar grondgebied. Door een akkoord met Mussolini (de Lateraanse Verdragen) herwon de paus zijn soevereiniteit en kreeg hij een stukje grond van een kleine halve vierkante kilometer. Daarmee werd het Vaticaan de kleinste soevereine eenheid ter wereld. Ter vergelijking: het mini-staatje Liechtenstein is ruim 350 maal groter.

Toch ligt het fundamentele verschil tussen Vaticaanstad en de rest van de wereld niet in haar geringe oppervlakte. Het feit dat uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht allemaal aan ťťn voor het leven benoemde persoon toekomen (de Paus) is wellicht weinig democratisch, maar er zijn wel meer dictaturen in de wereld waarmee we diplomatieke betrekkingen onderhouden. Het fundamentele verschil is echter dat het Vaticaan geen bevolking vertegenwoordigt. De Heilige Stoel telt ongeveer 700 inwoners. Zij verwerven het Vaticaanse staatsburgerschap niet door geboorte zoals in elk ander land, maar door hun positie in de katholieke kerk. Bovendien beschikken zij allemaal over een paspoort van hun geboorteland. De Paus is bijvoorbeeld Pools staatsburger. Dat betekent dat hij een dubbele stem heeft op het internationale toneel: hij wordt vertegenwoordigd door Vaticaanstad ťn door Polen. De combinatie van wereldlijke macht en religieus gezag is bijzonder krachtig en maakt dat de katholieke kerk een disproportionele invloed kan uitoefenen in de (internationale) politiek.

De vraag dringt zich wellicht op, waarom Nederlandse leden van het Europees Parlement zich met dit onderwerp bezig houden. Hoewel ons argument om de katholieke kerk voortaan als godsdienst te beschouwen principieel van aard is, zijn de gevolgen van de huidige situatie in de praktijk goed merkbaar. Geconfronteerd met de Aids-catastrofe die zich in Afrika voltrekt, start ook de EU projecten om Afrika te helpen. Binnenkort word begonnen met de bouw van een tweede condoomfabriek op het Afrikaanse continent, in Kenia, gesteund door de EU. Kenia is echter ook een land waar het Vaticaan actief probeert safe sex programma's te ondermijnen en het onderwerp in de taboesfeer te houden. Oeganda is een ander voorbeeld. In samenwerking met de Oegandese regering heeft de EU begin jaren '90 projecten opgezet om het condoomgebruik te bevorderen. Enkele jaren later is het condoomgebruik explosief gestegen en is Oeganda een van de weinige Afrikaanse landen waar het aantal HIV-besmettingen is afgenomen (met ongeveer 50%). De ambassadeur van de paus in Oeganda, richt zich sinds begin dit jaar direct op de Oegandese jeugd en roept ze op niet te luisteren naar hulpverleners die oproepen tot het gebruik van condooms.

De katholieke kerk vertegenwoordigt een belangrijke maatschappelijke stroming en heeft alle recht haar stem te laten horen en haar politieke agenda uit te dragen. Wij willen echter dat de katholieke kerk een stem heeft als andere religies en niet langer aan de tafel zit waar beslissingen worden genomen. Bij de VN moet het Vaticaan haar observer-status behouden - maar dan als NGO-observer en niet als staat. Kerk en staat moeten gescheiden worden. Nederland, de EU en verschillende internationale organisaties moeten naar dit principe handelen. Het paarse kabinet zou het voortouw in moeten nemen door haar diplomatieke banden met de Rooms Katholieke Kerk om te zetten in een open dialoog.